زندگی انسانها معمولاً همراه با تحولات سریع در همه عرصهها و آمیخته با فراز و فرود است: «وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ» (آلعمران، ۱۴۰)
هیچکس از فردای خود آگاه نیست؛ چگونه سرانجام کار رقم خواهد خورد؟ پایان زندگی چگونه خواهد بود؟
«وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» (لقمان، ۳۴)
در معارف اسلامی تأکید میشود که گوهر و حقیقت انسان در پایان زندگی و پس از مرگ آشکار میگردد. از این رو، «عاقبتبهخیری» از مهمترین دغدغههای مؤمن است. چه بسا شِمر در رکاب امیرالمؤمنین علیهالسلام شمشیر زد، اما عاقبت با قتل امام حسین علیهالسلام از رحمت الهی طرد شد؛ و در مقابل، حُرّ بن یزید ریاحی که در آغاز راه دشمن امام بود، با معرفت، عشق و توبهی راستین در واپسین لحظات عمر، شهید راه خدا شد.
پیامبران الهی، با همه جایگاه توحیدیشان، همواره نگران فرجام خویش بودند و از خداوند میخواستند که پایان عمرشان در مسیر ایمان و بندگی رقم بخورد.
دعای انبیا برای فرجام نیک
حضرت یوسف علیهالسلام پس از آن همه امتحانات و عزت، در واپسین خواستهاش چنین دعا کرد:
«تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ»
«مرا مسلمان بمیران و به صالحان ملحق فرما» (یوسف، ۱۰۱)
و حضرت ابراهیم علیهالسلام به فرزندانش سفارش نمود:
«فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»
«جز در حال اسلام و تسلیم فرمان خدا نمیرید» (بقره، ۱۳۲)
این دو آیه نشان میدهد بزرگترین آرزوی اولیای خدا، حفظ ایمان تا واپسین دم و رسیدن به حسن عاقبت است.
دعای پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله برای حسن عاقبت
در «تفسیر قمی» آمده است که امسلمه شبی پیامبر را نیافت. او را دید که در گوشهای از خانه ایستاده، دستها را بلند کرده و با گریه میفرمود:
«اللَّهُمَّ لَا تَنْزِعْ مِنِّي صَالِحَ مَا أَعْطَيْتَنِي أَبَدًا،
وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَدًا،
وَ لَا تُشْمِتْ بِي عَدُوًّا وَلَا حَاسِدًا أَبَدًا،
وَ لَا تُرِدَّنِي فِي سُوءٍ اسْتَنْقَذْتَنِي مِنْهُ أَبَدًا.»
پیامبر در پاسخ امسلمه که از گریه او شگفتزده بود فرمود:
«ای امسلمه! چه چیز مرا از بیم ایمنی میرهاند؟ خداوند یونس بن متی را تنها برای لحظهای به خود واگذاشت و دیدی که چه شد.»
این روایت بیانگر اخلاص و خشیت پیامبر است؛ الگویی جاودان برای هر مؤمن در مراقبت از ایمان و فرجام اعمال.
سخن امام صادق علیهالسلام درباره راه عاقبتبهخیری
علامه مجلسی در بحارالأنوار بابی با عنوان «حُسن العاقبة و إصلاح السریرة» آورده است:
«إِنْ أَرَدْتَ أَنْ يُخْتَمَ بِخَيْرٍ عَمَلُكَ، فَعَظِّمْ لِلّٰهِ حَقَّهُ، وَأَكْرِمْ كُلَّ مَنْ يَذْكُرُنَا أَوْ يَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا.»
(بحارالأنوار، ج۷۰، ص۳۵۱، ح۴۹)
این سخن، نقشهی راه هر مؤمن برای رسیدن به عاقبتبهخیری است:
تعظیم حق خدا، اخلاص در ولایت و گرامیداشت دوستان اهلبیت.
حقیقت سعادت در کلام امیرالمؤمنین علیهالسلام
«إِنَّ حَقِيقَةَ السَّعَادَةِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعَادَةِ، وَإِنَّ حَقِيقَةَ الشَّقَاءِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشَّقَاءِ.»
(بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۶۴، ح۳)
سعادت، در نگاه امام، نه در آغاز راه، بلکه در پایان راه است؛ یعنی نتیجهی ثبات قدم در ایمان.
معیار پایان در سخن حضرت مسیح علیهالسلام
إن آخر حجر يضعه العامل هو الأساس، قال أبو فروة إنما أراد خاتمة الامر
«آخرین سنگی که کارگر بر بنا مینهد، اساس حقیقی آن است.»
(بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۶۴، ح۵)
یعنی معیار استواری انسان نیز پایان کار اوست.
معیار الهی در سنجش اعمال
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«الْعَمَلُ بِخَوَاتِيمِهِ»
«ارزش هر عمل به پایان آن است.»
(بحارالأنوار، ج۵، ص۱۵۳، ح۲)
و نیز فرمود:
«مَنْ أَحْسَنَ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ لَمْ يُؤَاخَذْ بِمَا مَضَى مِنْ ذَنْبِهِ.»
(همان، ص۳۶۳، ح۱)
دعای مؤمنان برای حسن عاقبت
در دعای امام صادق علیهالسلام در تعقیبات نماز آمده است:
«وَأَسْأَلُكَ أَنْ تَعْصِمَنِي بِطَاعَتِكَ حَتّى تَتَوَفّانِي عَلَيْهَا وَأَنْتَ عَنِّي رَاضٍ، وَأَنْ تَخْتِمَ لِي بِالسَّعَادَةِ.»
(الکافی، ج۳، ص۳۴۶، ح۲۳)
دعای امیرالمؤمنین علیهالسلام در پایان نامهی مالک اشتر
«وَأَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَخْتِمَ لِي وَلَكَ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ، إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ.»
این جمله، عصارهی آرزوی همهی مؤمنان است: سعادت در دنیا و شهادت در راه خدا؛ یعنی مدیریتی بر پایهی اخلاص، تقوا و جهاد.
نگاه امام خمینی و امام خامنهای به عاقبتبهخیری
امام خمینی (قدس سره):
در واپسین روزهای حیات فرمودند:
«از مردم بخواهید برایم دعا کنند؛ از خدا بخواهند مرا بپذیرد.» و در آخرین دیدار با رهبر معظم انقلاب افزودند: «شما دعا کنید خدا عاقبت مرا ختم به خیر گرداند، مرا بپذیرد و ببرد.»
(برداشتهایی از سیره امام خمینی، ج۱، ص۳۱۳، راوی: علیاکبر آشتیانی)
رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله):
«این خطر بزرگی است که……..
کسی برای دستیابی به مقام یا قدرت، به صاحبان ثروت و نفوذ نزدیک شود؛……
این رفتار بر عاقبتبهخیری شخص و جامعه اثر منفی میگذارد.»
(بیانات، ۱۳۹۰/۰۳/۰۸)
راههای رسیدن به فرجام نیک
ایمان و تقوا؛ حفظ ایمان تا لحظهی مرگ
اخلاص در نیت و عمل
ولایتمداری و محبت اهلبیت علیهمالسلام
جهاد در راه حق و آمادگی برای شهادت
زهد و بیاعتنایی به دنیا
توبه و بازگشت صادقانه
محاسبه نفس و مراقبت دائمی از نیت
خدمت به خلق و دفاع از مظلوم
عاقبتبهخیری، میوهی درخت ایمان و ولایت است؛ ثمرهی اخلاص، استقامت و مجاهدت در مسیر حق؛ در روزگار ما، عاقبتبهخیری امت نیز در گرو پایداری بر خط ولایت و جهاد تمدنی برای برپایی عدالت و پیشرفت و مقاومت در برابر استکبار است.
خدایا! ما را از کسانی قرار ده که با ایمان زیستند، با اخلاص خدمت کردند و با سعادت و شهادت به لقای تو شتافتند.
اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَيْرًا، وَاخْتِمْ لَنَا بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِكَ.
«تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» (قصص، ۸۳)
۱۴۰۴/۷/۲۸
عباس کعبی
عاقبتبهخیری
عاقبتبهخیری، میوهی درخت ایمان و ولایت است؛ ثمره اخلاص، استقامت و مجاهدت در مسیر حق است.
ماهنامه مرکز
